Denemarken kent sinds de jaren ‘80 een lange reeks van ‘watermilieu plannen’ en bijhorende stikstofregelingen. Desondanks voldoet Denemarken nog niet aan het doelstellingen van de kaderrichtlijn water. Reductie van stikstof in beken, meren en kustwateren is een integraal deel van het Groene Akkoord van 2024.
Inleiding
Vanaf 2027 wordt de oude, op input en op algemeen geldende eisen gerichte regulering vervangen door een nieuw reguleringsmodel voor stikstof, genaamd ‘de op uitspoeling gerichte stikstof regulering’, gericht op specifieke output per specifiek areaal.
Het nieuwe model onderscheidt zich van het huidige model doordat het op emissies is gebaseerd en voortbouwt op de nieuwste kennis over, onder andere, het vermogen van de bodem om stikstof vast te houden (retentie). Dit betekent dat een grotere en efficiëntere reductie van stikstof kan worden bereikt dan met de op input gerichte regulering. Het nieuwe model houdt ook rekening met verschillen in stikstofemissies bij de teelt van verschillende gewassen.
Water
Na een relatief koude winter - de sneeuw en het ijs waren amper gesmolten - melde een sportvisser, dat er die dag al stinkende verrottende algen langs de kust lagen. Zeer vroeg voor de tijd van het jaar. De Deense term daarvoor ‘fedtemøj’ klinkt zoals het eruitziet en ruikt.
Het nieuws werd direct onderdeel van het politieke debat zo vlak voor de parlementsverkiezingen eind maart 2026.
De grootste ingrepen werden voorgesteld, maar nog altijd onvoldoende, zo klonk het van alle kanten.
Fedtemøj symboliseert in Denemarken de slechte toestand van het milieu langs de Deense kusten, waardoor de waterkwaliteit problematiek zichtbaar is voor alle Denen.
Dit gevoel van urgentie wordt versterkt door het risico voor het drinkwater, wat tot nu toe, vrijwel ongezuiverd, grondwater uit de kraan is. De maatschappelijke winst van schoon grondwater is daarom voor iedereen duidelijk.
Lucht
De vorige Deense regering heeft besloten het stikstofbeleid niet langer te richten op nog strengere algemene bemestingsregels, maar op het reguleren van de uitspoeling van nutriënten naar beken, fjorden en kustwater. Daarmee zet men sterker in op doelsturing. Het gaat dus hoofdzakelijk om nitraat dat via akkers en velden naar kustwateren stroomt — niet om ammoniak in de lucht.
Het stikstofprobleem in Denemarken is anders dan in Nederland: de emissiedichtheid voor ammoniak is er maar de helft van die in Nederland. Stikstofdepositie is er niet zo zeer het probleem, maar het transport van stikstof uit de landbouw via beken naar fjorden en de (Oost)zee.
De stikstofuitstoot van elk bedrijf berekend
De Deense Dienst voor Groene Landbouwherstructurering en Watermilieu heeft een nieuwe uitspoelingscalculator laten ontwikkelen, die een hoeksteen vormt in een op uitstoot gebaseerde regulering.
De uitspoelingscalculator is ontwikkeld in samenwerking tussen de Universiteit van Aarhus (AU), SEGES Innovation en de Universiteit van Kopenhagen.
Beeld: Lonnie Nielsen Storgaard
De NUAR-calculator houdt rekening met: bodemtype, gewaskeuze, bemesting, klimaat en instrumenten.
De nieuwe uitspoelingscalculator, die de NUAR-calculator (Ny Udledningsbaseret Areal Regulering, nieuwe op uitstoot gebaseerde arealregulering) wordt genoemd, kan de uitspoeling van stikstof tot op het niveau van het individuele akker/weide berekenen. De calculator is onder andere gebaseerd op de eigen rapportages van de boeren over de gewassen op hun akkers, hun gebruik van meststoffen en de maatregelen die zij nemen om de uitspoeling van stikstof te verminderen. De berekeningen van alle akkers van het bedrijf worden vervolgens samengevoegd tot een totale stikstofuitspoeling van het bedrijf.
De nieuwe uitspoelingscalculator is ook gebaseerd op een uitspoelingsmodel genaamd NLES5. De uitspoelingscalculator combineert het uitspoelingsmodel met de kennis, die er is over het effect van maatregelen om de uitspoeling van stikstof te verminderen.
Handel in stikstofquota
De komende regelgeving houdt in dat boeren stikstofquota toegewezen krijgen voor uitspoeling aan de kust en dat de quota binnen hetzelfde stroomgebied kunnen worden verhandeld.
Wanneer de stikstofregelgeving in de Deense landbouw in 2027 wordt gewijzigd en de handel in stikstofemissierechten een realiteit wordt, verwacht Seges Innovation klaar te staan met een digitaal platform voor de handel in emissierechten.
Volgens Seges kan de jaarlijkse handel tussen Deense landbouwbedrijven oplopen tot een bedrag van honderden miljoenen.
Wat nu?
Al per 1 juli 2026 zouden de precieze eisen (stikstofquota) per areaal vanaf 1 januari 2027 bekend worden gemaakt.
De, voor Denemarken langdurige, kabinetsformatie, betekent een bijzonder korte periode tot 1 juli. Sommige boeren gaan er al vanuit dat de regeling in zijn geheel een jaar vertraging op zal leveren. Dat spreekt de nieuwe minister van Natuur en Dierwelzijn tegen: ‘Dan halen we onze doelstellingen niet!’.
Meer informatie
Dit onderwerp wordt verder toegelicht in een volgend nieuwsartikel. Mocht u in de tussentijd al vragen hebben, dan kunt u contact opnemen met het LAN team in Kopenhagen via KOP-LVVN@minbuza.nl.