Japan, vrijhandelsverdrag biedt kansen voor Nederland

De Japanse aardappelteelt is geconcentreerd in Hokkaido, het noordelijke hoofdeiland. Het land is erg streng in de toelating van buitenlandse consumptie- en pootaardappels. Alleen de VS heeft een klein importquotum. De verwachting is dat de consumptie van bewerkte aardappelproducten gaat toenemen. Dat biedt kansen voor Nederlandse exporteurs, ook al met het oog op het afgesloten vrijhandelsverdrag EPA.

Het waren de Nederlanders die in de 16e eeuw vanuit Indonesië de aardappel[1] in Japan introduceerde. Meer dan twee eeuwen lang waren wij via het kunstmatige eilandje Deshima voor de kust van Nagasaki het raam op het westen die de Japanners kennis lieten maken met onbekende voedselproducten als koffie, chocolade en bier. Niet dat de aardappel populair was. Aanvankelijk werd het als een curiositeit gezien voor plantenverzamelaars: rijst bleef het voornaamste product.

[1] Jaga-imo (Jap. voor aardappel) is een verbastering van jagatora–imo, wat aardappels van Jakarta betekent.

Aardappelketen

In negentiende eeuw kwam hier verandering in toen het noordelijke hoofdeiland Hokkaido werd gekoloniseerd en overheidswege geschikt gemaakt voor grootschalige landbouw. Het gematigde klimaat was meer geschikt voor aardappel dan de rijstteelt. Vanuit Europa en de Verenigde Staten werden nieuwe aardappelrassen geïmporteerd. In de Japanse keuken ontstonden aardappelgerechten waarvan de curry tegenwoordig wellicht de meest bekendste is.

Er zijn vier oogstseizoenen in Japan; Okinawa produceert in de winter, Kyushu in de lente en herfst, en de bulk wordt in de zomer in Hokkaido geproduceerd.

Anno 2018 is Hokkaido nog steeds het belangrijkste aardappelgebied waar ca. 80% van de aardappelproductie plaatsvindt. 10% van de teelt bevindt zich in het zuidelijke Kyushu waar voornamelijk jonge aardappels worden geteeld. Omdat Japan vrij is van een aantal aardappelziektes is het land erg streng in de toelating van buitenlandse consumptie- en pootaardappels. Alleen de VS heeft een klein quotum van 35.000 ton industrieaardappelen die ook alleen direct aan de fabriekspoort geleverd mag worden.

Regio Totaal
Productiegebieden in de Japan
Hectare Productie x 1.000 ton Opbrengst ton/ha
Total 79,625 2.408 30,2
Hokkaido 52.400 1.876 35,8
Tohoku 3.897 68 17,4
Kanto 5.282 117 22,2
Chubu 4.217 71 16,8
Kansai 1.280 13 10,5
Chugoku 1.466 19 12,9
Shikoku 667 8 12,6
Kyushu 10.408 235 22,5
Bron: MAFFF
Aardappelen markt 2015/2016 2016/2017 2017/2018
Aardappelproductie en –vraag in Japan, 2015-2017
Totale vraag verse aardappelen 2.046/800 2.199.000 2.350.000
Binnenlandse productie (ton) 2.378.000 2.159.600 2.315.000
Import aardapp. VS (ton) 28.800 39.400 35.000
Totale consumptie (ton) 2.406.000 2.199.000 2.350.000
Consumptieaardappelen (ton) 636.000 580.000 600.000
Verwerkende industrie J. (ton) 590.000 530.000 620.000
Aardappelzetmeel (ton) 846.000 700.000 800.000
Veevoer en overige (ton) 334.800 389.000 330.000
Bron: MAFF, FAO
Aardappelketen

Vorig jaar werd duidelijk hoe kwetsbaar de aanvoer van de Japanse aardappelmarkt is toen een serie tyfoons de aardappeloogst in Hokkaido deed mislukken. Japan probeerde met diverse landen tot aardappelprotocollen te komen om de toevoer van industrieaardappelen veilig te stellen. De tijd was hiervoor echter te kort en het aanbod te gering. De prijzen van aardappelproducten schoten hierdoor in Japan omhoog. Soms tot wel zes keer zoveel als normaal: 10 euro voor een zak chips

Het populaire merk Calbee, met een marktaandeel van 73% verreweg de grootste chipsproducent in Japan, zag zich zelfs gedwongen om vijftien soorten chips tijdelijk niet meer te leveren. Volgens Calbee waren Japanse importbeperkende maatregelen mede de oorzaak van tekorten aan aardappelen. In 2018 lijkt de oogst zich voorzichtig te herstellen van de schade. Desondanks liggen de groothandelprijzen van aardappels met gemiddeld tussen de 100 en 250 yen per kilo hoog (100 yen = circa €0,76).

De aardappelproductie blijft echter jaarlijks langzaam teruglopen. Structurele problemen zijn de vergrijzing, gebrek aan opvolgers en arbeidstekorten. De teelt is voornamelijk kleinschalig. Zelfs in Hokkaido heeft de gemiddelde boerderij 30 hectare waarvan 5 hectare voor aardappelproductie is bestemd. In de rest van het land zijn de boerderijen veel kleiner. Hoewel in Hokaiddo een redelijke mechanisatiegraad is, wordt nog steeds veel met de hand gedaan.

De aardappels worden verkocht via de machtige JA-coöperaties. Zij zorgen voor opslag en weten hoge prijzen voor de boeren af te dwingen: ook omdat er geen concurrentie is van import. Op de groothandel in Tokio worden bijvoorbeeld prijzen tussen 100-250 yen per kilo consumptieaardappelen betaald. Die hoge prijzen zijn ook nodig omdat de kostprijs van de aardappels met €0,21 hoog (2x Nederland) ligt omdat de opbrengst met 31 ton per hectare laag is. Verwerkers als Calbee hebben dus een groot probleem met de aanvoer van hun grondstoffen. Efficiency wordt dus steeds belangrijker.

€ = 114,5 yen (1juli 2016) per kg in yen (31 ton p/ha) per ha in yen
Kostprijs industrieaardappel
2016 in euro 2016 2015 2016 in euro 2016 2015
Input Totaal €0,15 16,7 13,9 €5.307 606.170 591.880
Pootardappelen €0,03 3,89 3,25 €1.237 141.230 137.890
Machines €0.04 4,8 4,1 €1.529 174.680 174.740
Kunstmest €0,03 3,15 2,59 €995 113.700 109.460
Chemicaliën €0,03 2,98 2,39 €946 108.010 101.350
Energie €0,01 0,71 0,72 €228 26.090 30.270
Belasting €0,01 0,59 0,48 €190 21.690 21.000
Overige €0,00 0,57 0,41 €181 20.680 17.170
Arbeid €0,04 4,01 3,39 €1.274 1455.550 143.340
Land €0,03 3,22 2,79 €1.023 116.900 118.980
Totaal €0,21 23,9 20,12 €6.581 751.720 735.220

Ondersteuning

In 2017 heeft de Japanse regering heeft $27 mln. extra uitgetrokken om de sector te ondersteunen met meer en betere pootaardappels, grondverbetering en nieuwe machines. Japan loopt bijvoorbeeld achter met goede pootaardappelrassen. Dit moet leiden tot 10% meer pootappels en 30% meer industrieaardappels (770.000 ton in 2021). Dit biedt kansen voor de export van Nederlandse agritech om een rol te spelen in de modernisering van de Japanse aardappelsector. Er is hier budget en behoefte aan landbouwtechnologie en -equipment, met name op het terrein van robotica, ICT- automatisering en ketenmanagementsystemen. Kostenreductie en verhoging van arbeidsproductiviteit hebben in Japan eerste prioriteit. Ook voor machines voor de voedselverwerkende industrie (Calbee) liggen kansen.

Landbouwmachines Export nl (x 1.000 euro)
Export van Nederlands Agrotech voor de akkerbouw
Zaaien 259
Bewerken 6.437
Oogsten 1.214
Sorteren 3.890
Voedselverwerking 3.970
Totaal 15.570
Bron: Eurostat
Aardappelketen

In 2017 ondertekende NAK-Tuinbouw een MoU met NARO - het Japanse onderzoeksinstituut voor pootaardappels -  om samen te werken op gebied van DUS-testen en onder meer nieuwe rassen te onderzoeken. Japan heeft te weinig goede pootaardappelrassen en geen instroom van nieuwe soorten.

Aardappelconsumptie

De Japanse consumptie van aardappels ligt met 20,8 kilo per hoofd van de bevolking nog steeds flink onder dat van Nederland. Nederlanders eten gemiddeld 86 kilo aardappelen, waarvan 53 kilo vers en 33 kilo als verwerkt product. De markt van koelverse aardappelproducten (geschilde aardappelen) groeit en speelt in op trends als gemak, smaak en vers. Langzamerhand is in Japan wel een trend om meer verwerkte producten te eten, met name chips, terwijl de verkoop van verse aardappel jaarlijks langzaam daalt. Dit past ook binnen de trend van meer convenience.

Omdat Japan een aardappelgrondstof-probleem heeft, biedt het recent afgesloten vrijhandelsakkoord (EPA) tussen EU-Japan nieuwe kansen aan de export van verwerkte aardappelproducten. De verse aardappelmarkt zal wel beschermd blijven via SPS-maatregelen. Maar de tarieven op bevroren frites, aardappelzetmeel, -vlokken en aardappelpuree zullen echter gefaseerd naar nul worden verlaagd. Zie tabel hieronder:

Aardappelketen

De Japanse aardappelverwerkende industrie produceert voornamelijk chips. Meer dan 90% van de bevroren aardappelproducten – zo’n 385.000 ton - hoofdzakelijk patat, wordt geïmporteerd. Gegevens de groei van fastfood en food service in Japan zal de consumptie van bevroren producten toenemen. Vorig jaar met 6,6% en dat zet de komende jaren door. Met de binnenlandse productieproblemen zal de aardappelimport alleen maar toenemen.

Aardappelketen

Op dit moment wordt de exportmarkt voor verwerkte aardappelproducten door de Verenigde Staten gedomineerd. Naast de levering van verse industrieaardappelen, is bijna 80% van de fritesmarkt in Amerikaanse handen ($ 306 mln.). Hoewel Nederland een belangrijke aardappelexporteur is, is het aandeel met 5% ($ 21 mln.) eerder bescheiden. De komende jaren zullen EU-landen als België, Duitsland en zeker ook Nederland hier marktaandelen kunnen halen, die nu 8,5% importtarief moeten betalen, terwijl voor EU-producten binnen vier jaar een nultarief gaat gelden. Op dit moment is Aviko al actief met een handelskantoor in Japan.

Samenvatting

  • Het Nederlandse aardappelcluster exporteert op moment voor zo’n €30 mln. aan agrotech en aardappelproducten.
  • EPA biedt een kans voor NL-aardappelverwerkers om marktaandeel van de Verenigde Staten af te pakken;
  • Nl-agri-tech kan een rol spelen in de modernisering van de Japanse aardappelsector, met name op het terrein van robotica, ICT-automatisering en ketenmanagementsystemen. Ook voor machines voor de voedselverwerkende industrie (Calbee) liggen kansen als het innovatief is. De aardappelverwerkende industrie is op dit moment de driver in de markt.

Evert Jan Krajenbrink, landbouwraad Tokio, @ejkrajenbrink
Maart 2018

Zie ook