Transitie naar duurzaam bodembeheer in Zuidoost-Spanje

Ondanks de verschillende context zijn veel uitdagingen in de landbouw in Zuidoost-Spanje vergelijkbaar met die in Nederland. Er is behoefte aan een transitie naar landschapsherstel en duurzame intensivering van de landbouw. Dit om de groeiende wereldbevolking te voeden met hoogwaardig, duurzaam geproduceerd voedsel en om bij te dragen aan de strijd tegen klimaatverandering en het verlies aan biodiversiteit. Deze transitie vraagt om een geïntegreerde aanpak.

Bij landbouw in Spanje denk je al snel aan watertekorten en irrigatie. Dankzij de grootschalige irrigatielandbouw staat Zuidoost-Spanje bekend als de moestuin van Europa, waar een groot deel van de groenten en het fruit wordt geproduceerd dat in Noord-Europa in de supermarkten is te vinden. De sector zorgt voor veel werkgelegenheid maar heeft in toenemende mate ook een keerzijde.

Negatieve effecten irrigatie op bodem

Om de landbouw in Spanje te begrijpen, moeten we onderscheid maken tussen intensieve irrigatielandbouw en extensieve landbouw, die voornamelijk op natuurlijke neerslag is aangewezen. Waar de intensieve landbouw door kunstmest en irrigatie nauwelijks nog afhankelijk is van bodemkwaliteit, is de extensieve landbouw dat zeker wel. Irrigatielandbouw heeft bovendien vaak negatieve effecten op de bodem- en waterkwaliteit en legt grote druk op grondwater, terwijl extensieve landbouw door bodemherstel een grote bijdrage kan leveren in de strijd tegen klimaatverandering en aan klimaatadaptatie.

Er is behoefte aan een transitie naar landschapsherstel en duurzame intensivering van de landbouw. Binnen de onderzoeksgroep voor bodem en waterconservering van het Spaanse nationale onderzoeksinstituut CSIC in Murcia doen we al jaren onderzoek naar mogelijke oplossingen. Hieronder volgen enkele voorbeelden, voortkomend uit ons onderzoek, die tot doel hebben om deze transitie naar landschapsherstel en duurzame landbouw te ondersteunen.

Lees verder onder foto

Overstromingen na hevige regenval in Spanje
Overstromingen na hevige regenval in Spanje

Landbouw en klimaatverandering

Klimaatmodellen wijzen ook in Spanje op temperatuurstijgingen, neerslagafnames en toename van extreem weer, met meer intense neerslag en langere droogteperioden. Deze veranderingen zullen leiden tot minder wateropslag in de bodems en toenemende stress voor gewassen en natuurlijke vegetatie. Bovendien zal de hogere neerslagintensiteit leiden tot meer bodemerosie en grotere overstromingsrisico’s.

Terwijl de afgelopen jaren in Zuidoost-Spanje werden gekenmerkt door droogte, dalende oogsten en boomsterfte, werd hetzelfde gebied in het najaar van 2019 getroffen door extreme neerslag (meer dan 300 millimeter in 3 dagen). Dat resulteerde in grootschalige overstromingen en enorme schade aan de landbouw, infrastructuur, en verlies van levens. Dit illustreert dat deze gebieden nog steeds slecht zijn voorbereid op toekomstige klimaatomstandigheden.

Duurzaam bodembeheer voor het klimaat

Er is steeds meer bewijs dat bodemherstel en duurzaam bodembeheer kunnen bijdragen aan de strijd tegen klimaatverandering en klimaatadaptatie. Bijvoorbeeld door middel van minimale grondbewerking, groenbedekkers, en diversificatie van gewassen. Deze praktijken kunnen helpen de uitstoot van broeikasgassen te verminderen en CO2 vast te leggen in de bodem. Met de toename van organische stof in de bodem neemt ook de capaciteit om water op te nemen en vast te houden toe, en verhoogt de weerstand tegen bodemerosie, droogte en overstromingen.

Implementatie duurzaam bodembeheer

Modelstudies laten zien dat grootschalige implementatie van duurzaam bodembeheer de negatieve effecten van klimaatverandering op bodemwatertekort, bodemerosie en overstromingsrisico’s sterk doen afnemen of zelfs volledig ongedaan maken. Er is echter nog veel onbekend over welke maatregelen het beste werken en onder welke omstandigheden. Bovendien is het belangrijk om meer te weten over de kosten en baten van duurzaam bodembeheer voor de boer en voor de samenleving. Deze informatie is van groot belang voor het vormgeven en ondersteunen van de implementatie van bodemherstel.

Duurzame intensivering

Bij intensieve irrigatielandbouw ligt de nadruk op het optimaliseren van de gewasopbrengst.

Landbouw kan echter veel meer leveren dan voedsel alleen. Naast de eerder genoemde bodemherstelmaatregelen kan de intensieve landbouw, door een transitie naar duurzame intensivering, ook bijdragen aan het verbeteren van bodem en waterkwaliteit, aan het voorkomen van klimaatverandering en het verlies van biodiversiteit. Dit levert direct voordelen op voor de samenleving en voor de landbouw zelf, bijvoorbeeld via betere bestuiving door insecten en voorkoming van plagen.

Duurzame intensivering is een relatief nieuw begrip dat verwijst naar grotere efficiëntie, vermindering van inputs, technologische vernieuwingen, en geïntegreerde ruimtelijke planning om landbouwopbrengsten te verhogen en tegelijk negatieve effecten voor het milieu en de samenleving te minimaliseren. Deze overgang vraagt om vergaand interdisciplinair onderzoek en nauwe samenwerking met alle betrokken sectoren.

Lees verder onder foto

Veldpresentaties
©Joris de Vente
Veldpresentaties

Training en onderwijs

Training en onderwijs zijn cruciaal om hindernissen voor bodem en landschapsherstel weg te nemen. Niet alleen om technische kennis te vergroten en beleid te ontwikkelen, maar ook voor het opzetten van nieuwe bedrijfsmodellen, die de implementatie van bodem en landschapsherstel financieel ondersteunen. Met dat doel hebben we vanuit onze onderzoeksgroep bijgedragen aan de ontwikkeling van twee online-cursussen over innovatieve bedrijfsmodellen voor grootschalig landschapsherstel. Dit in samenwerking met de Rotterdam School of Management (Erasmus Universiteit), Stichting Commonland, United Nations University, en Nova businessschool. De cursussen zijn gratis beschikbaar via Coursera (zie MOOCs).

Vanuit dezelfde samenwerking hebben we ook het 4Returns platform opgericht. Dat platform heeft tot doel wereldwijd academici, beleidsmakers, milieu- en zakelijke professionals met elkaar te verbinden om kennis, expertise en ervaringen met landschapsherstel uit te wisselen. Een ander voorbeeld is een weblog dat we zijn begonnen om ideeën voor intersectorale samenwerking (bijvoorbeeld agro-toerisme) voor duurzame ontwikkeling uit te wisselen.

Participatief onderzoek

Lokale omstandigheden bepalen welke bodemherstelmaatregelen het meest succesvol zijn en hoe deze het best lokaal geïmplementeerd kunnen worden. De ervaring leert ook dat de kansen op implementatie sterk toenemen als landeigenaren actief worden betrokken bij het ontwerpen van de maatregelen en bij het monitoren van hun effectiviteit. Daarom werken we vanuit onze onderzoeksgroep vaak samen met individuele boeren, boerenorganisaties, NGO's, overheden, bedrijven en andere wetenschappers.

Door participatieve monitoring, waarbij boeren zelf de effectiviteit van bodemherstel monitoren en ervaringen uitwisselen, worden de voordelen, maar ook de kosten en baten, voor iedereen beter zichtbaar. Dit proces genereert kennis en helpt om samen mogelijke barrières voor implementatie te overwinnen.

Joris de Vente en Carolina Boix-Fayos, senior-onderzoekers verbonden aan de onderzoeksgroep voor bodem en water conservering van onderzoeksinstituut CEBAS-CSIC www.soilwaterconservation.esJoris@cebas.csic.es

Namens Landbouwteam Spanje

Email mad-lnv@minbuza.nl
Twitter: @agrispanje

Mei 2020

Deze bijdrage maakt deel uit van de Agrospecial Bodemverbetering. Via onderstaande link kunt u alle overige bijdragen lezen over dit thema.