Nederland, Turkije en Irak werken samen aan water, voedselverspilling en een gebiedsgerichte aanpak

Niek Bosmans begon zijn loopbaan bij het LVVN Attaché Netwerk (LAN) als LVVN-raad in Ethiopië, waar hij van 2016 tot 2020 werkzaam was. Vervolgens was hij in dezelfde functie tussen 2020 en 2025 actief in Zuid-Afrika. Ankara is voor hem geen onbekend terrein. Hij kende de stad al van eerdere bezoeken als short-term expert, onder meer op het terrein van plattelandsontwikkeling en de Kaderrichtlijn Water vanuit Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO).

Hoe was het om in Ankara aan te komen, na al die jaren in Afrika?

‘Ankara is de laatste jaren sterk gegroeid en telt nu ongeveer 6,5 miljoen inwoners, met weinig groen. Dat was wel even wennen na Zuid-Afrika. Daar werd ik ‘s ochtends wakker gezongen door vogels. Toch is de aantrekkingskracht van Turkije en Irak groot, door de gastvrijheid en de natuur. En bijvoorbeeld de vogeltrek: in een dag veertienduizend schreeuwarenden die over de Bosporus vliegen. Dat is indrukwekkend’.

Je werkt niet alleen. Hoe is jouw LAN team georganiseerd?

‘Ons LAN team is gestationeerd in Turkije en Irak. ‘In Ankara werk ik samen met landbouwadviseur Ugur Isin en beleidsondersteuner landbouw Büşra Karakurt. Ugur werkt al meer dan dertig jaar voor de Nederlandse ambassade en heeft ontzettend veel kennis en ervaring. Büşra is in 2024 bij ons team gekomen. Onze collega in Irak is Hoshang Hamad. Hij is sinds 2021 landbouwadviseur bij het Nederlands consulaat in Erbil.’

‘Het team biedt een mix van ervaring en een frisse blik. Ugur kent het werkgebied en de lokale context door en door, terwijl de jongere collega’s nieuwe perspectieven en energie meebrengen.’

Hoe zou je Turkije en Irak typeren?

‘Geografisch en klimatologisch lijken beide landen op elkaar: hete zomers, korte voor- en najaarsperiodes en soms een pittige winter. Water is in beide landen een uitdaging, maar de uitgangspositie om veel te verbouwen is gunstig.’

‘Maar er zijn ook verschillen. De landbouw in Turkije is veel verder ontwikkeld en vervult een belangrijke rol in de regionale voedselproductie. Rond Antalya ligt bijvoorbeeld een groot kassengebied waar jaarrond wordt geproduceerd: tomaten, uien, prei, aardappelen en veel fruit. Irak werkt er naar toe om zelfvoorzienend te zijn in voedselproductie. Hier ontbreekt soms de kennis van hoe dingen als water, bodem en biodiversiteit samenhangen. Er zijn investeerders die grote projecten starten, zoals melkveehouderijen met duizenden koeien. Daar ligt voor ons een rol om het gesprek te voeren over water, voedingsstoffen en het totale voedselsysteem.’

‘Onze focus lag afgelopen vijf jaar voornamelijk op de Koerdische regio. Maar onlangs is ook het reisadvies naar Bagdad aangepast van rood naar oranje. Dat is belangrijk, omdat dat investeringen in federaal Irak gemakkelijker maakt. Bijvoorbeeld in zaken als pluimvee en aardappelen, en in de samenwerking met Nederland, bijvoorbeeld rond pootaardappelen, al zijn er ook fytosanitaire uitdagingen als ziekterisico’s, beperkte controlecapaciteit en onvoldoende gekoelde opslag.’

Vergrijzing in de landbouw is een terugkerend thema, met name in Turkije?

‘In Turkije vergrijst de landbouw snel doordat veel jongeren naar de stad trekken en landbouw weinig perspectief biedt. Daarom is er groeiende belangstelling voor internationale voorbeelden en samenwerking om jongeren opnieuw bij landbouw te betrekken. Om die reden vertellen we hier bijvoorbeeld hoe het Nederlands Agrarisch Jongeren Contact (NJAK) jongeren enthousiasmeert en zelfs aan de onderhandelingstafel zit bij nieuwe akkoorden. Dat maakt indruk.’

‘Dat heeft onder andere geleid tot plannen om jongeren uit Turkije en Nederland samen te laten werken, zodat kennis wordt uitgewisseld en jongeren landbouw weer hoger op de agenda krijgen en gesprekspartner van de overheid kunnen worden.’

Een van je aandachtspunten is agrologistiek, kun je hierover iets meer vertellen?

‘De komende tijd wil ik me inderdaad ook focussen op agrologistiek, en dan vooral op voedselverlies en -verspilling. Er wordt in Turkije veel geproduceerd, maar er zijn ook behoorlijke verliezen.’

‘Dat zie je heel concreet terug als je in Ankara een supermarkt binnenloopt. Het ligt daar vol met mooie producten, maar er zitten letterlijk rotte appels en tomaten tussen. De oorzaak zit vaak in de agrologistieke keten: hoe producten worden behandeld, hoe ze vervoerd worden en onder welke omstandigheden. Koeling speelt daarin een cruciale rol. Op dit moment gaat het vaak van truck naar truckje, zonder een gesloten gekoelde keten. Terwijl je idealiter wilt dat producten direct na de oogst gekoeld worden en pas bij de consument weer uit de koeling komen.’

‘Nederland heeft op dit terrein echt iets te bieden. Denk aan kennis over het opzetten van goede logistieke ketens, het gebruik van variëteiten die minder gevoelig zijn voor transport en het organiseren van gesloten koelketens. Belangrijk is dat samenwerking vraaggestuurd plaatsvindt. De eerste stap is daarom om inzichtelijk te maken hoe groot de verliezen nu daadwerkelijk zijn en hoe je ze kunt terugdringen. Van daaruit brengen we Nederlandse en Turkse partners bij elkaar.’

Hoe wordt in Turkije omgegaan met duurzaamheid en biodiversiteit?

‘Duurzaamheid en biodiversiteit spelen een duidelijke rol, maar worden vaak benaderd vanuit de vraag wat ze betekenen voor de landbouwpraktijk. Wetlands (moerasgebieden) zijn daar een voorbeeld van. Ze worden niet alleen gezien als natuurgebied, maar ook als onderdeel van het systeem dat landbouw mogelijk maakt. Vanuit die benadering wordt gesproken over ecosystem services: het idee dat een gezond ecosysteem bijdraagt aan duurzame landbouw. Als wetlands verdrogen, komt uiteindelijk ook de landbouw in het gebied onder druk te staan.’ 

‘Hittestress wordt hier een steeds groter probleem, met veel bos- en natuurbranden die uiteindelijk ook de landbouw raken. In die zin is de interesse in wetlands aanwezig, omdat men ziet dat die nodig is om landbouw en productie overeind te houden.’

Zijn er nog andere voorbeelden?

‘In het grote kassengebied rond Antalya is vorig jaar een door RVO gefinancierde studie afgerond. In dat onderzoek is gekeken hoeveel plastic, touw en pesticiden vanuit de kassen in het milieu terechtkomen. Wat daaruit naar voren komt, is dat het productiegebied zichzelf in feite vervuilt. Je ziet dat restmaterialen en middelen in de omgeving belanden en dat heeft direct gevolgen voor de kwaliteit van het gebied waarin wordt geproduceerd.’

‘Het was schrikken om zwart op wit te zien wat de impact is van de manier waarop er wordt gewerkt. Tegelijkertijd leidt dat tot de bereidheid om samen naar oplossingen te zoeken. We weten nog niet precies wat die oplossingen zijn. Eerst moet je goed begrijpen wat er gebeurt, voordat je stappen kunt zetten om het te verbeteren.’

‘We zitten nu in een verkennende fase. Zoals gezegd, aan de Turkse kant is er voldoende belangstelling om verder te gaan. De vraag is vooral of er ook Nederlandse ondernemers en bedrijven zijn die hierin kansen zien en willen meedoen. Ik zie dit niet alleen als een milieuvraagstuk, maar ook als een kans om samen te werken aan innovatie en verduurzaming, op een manier die praktisch is en aansluit bij de markt.’

Welke ambities heb je voor de komende jaren?

‘Ik wil vooral samen met het team concrete resultaten realiseren die lokaal het verschil maken op het gebied van voedselzekerheid en biodiversiteit, en die tegelijk ook kansen bieden voor het Nederlandse bedrijfsleven. Verder wil ik nadrukkelijk inzetten op meerjarige trajecten en werken op systeemniveau. In plaats van losse activiteiten kijk ik liever naar langjarige samenwerkingen waarin kennis wordt uitgewisseld, kennisinstellingen kunnen bijdragen en het bedrijfsleven er iets aan heeft.’

‘Water zal daarbij een bepalende factor zijn. We hebben hier recent nog de situatie gehad dat er werd aangekondigd dat Ankara nog maar twintig dagen watervoorraad zou hebben. Zulke signalen laten wel zien hoe kwetsbaar de situatie is en hoe belangrijk het is om vooruit te kijken en structurele oplossingen te zoeken.’

‘Zowel in Turkije als Irak zijn de relaties op overheidsniveau erg goed. Dit is belangrijk voor ons werk en we zullen daar dus ook in blijven investeren.’

‘Verder is er een bilaterale landbouwwerkgroep tussen Nederland en Turkije die voor ons erg belangrijk is. Deze werkgroep is op hoog ministerieel niveau en vindt jaarlijks plaats. Op de agenda staan zaken als marktoegang, fytosanitaire en veterinaire zaken maar ook onderwerpen als duurzaamheid, klimaatverandering, agrologistiek, et cetera. Hier bespreken we de onderwerpen waar we intensief op samen willen werken.’

Welke activiteiten staan er op kortere termijn op jullie agenda?

‘Voordat ik LVVN-raad werd, werkte ik bij de Dienst Landelijk Gebied en later Gebiedsgewijs van RVO aan de gebiedsgerichte aanpak. Dit expertisecentrum ondersteunt ons nu in zowel Irak als Turkije bij een gebiedsgerichte aanpak. We passen die aanpak toe in twee gebieden: een wetland in het westen van Turkije en een tuinbouwgebied in Koerdistan. Daar verwacht ik veel van.’

‘Die ondersteuning begint met een analyse van het gebied: de stakeholders, de problemen en de mogelijke oplossingsrichtingen. Zo krijgen we zicht op de kansen voor het Nederlandse bedrijfsleven en voor kennisinstellingen. Van daaruit werken we toe naar een gebiedsvisie, met lokale eigenaren die het verder oppakken, maar wel met hulp van Nederlandse kennis, kunde en investeringen.’

‘Verder vindt van 9 tot en met 20 november de COP31 (klimaatconferentie van de Verenigde Naties) plaats in Antalya, georganiseerd door Turkije, met Australië als voorzitter van de onderhandelingen. Ik heb de ambitie om daar samen met een aantal partners onze wetland-aanpak te presenteren. Dat zou een goed podium zijn om te laten zien hoe we gebiedsgericht werken en welke stappen we daarin zetten.’

Meer informatie

Voor meer informatie over agrologistiek, voedselverlies en -verspilling, water en een gebiedsgerichte aanpak in Turkije en Irak kunt u contact opnemen met de LVVN-raad en het LAN team in:

Ankara: 

• Email: ank-lvvn@minbuza.nl

• Telefoon: +90 5359677263 

Erbil:

• Email: erb-lvvn@minbuza.nl